Drop Down MenusCSS Drop Down MenuPure CSS Dropdown Menu

Σάββατο, 1 Σεπτεμβρίου 2012

ΕΛΕΥΣΙΝΙΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ



Στον Ελληνικό χώρο και πιο συγκεκριμένα στην Αττική1 όπου η νοτιοανατολική της άκρη, αναπαύεται στην αγκαλιά των αιγαιοπελαγίτικων κυμάτων. Εδώ οργανώνονταν διάφορα χορομιμικά θεάματα που βασίζονταν σε μύθους που είχαν σχέση με τους θεούς και τις θεές της βλάστησης, πριν ακόμα απ’ τις θρησκευτικές τελετουργίες του Διονύσου.

Η λαογράφος κι εθνολόγος Κατερίνα Κακούρη, στο βιβλίο της Προαισθητικές μορφές Θεάτρου, κάνει λόγο για πανάρχαιους μύθους με θέματα θεούς και θεές που αναπαρασταίνονταν σε χορομιμικές τελετουργίες πολλών λαών και γράφει : Από ανάλογους βλαστολογικούς μύθους γεννηθήκαν και στην Αρχαία Ελλάδα μεγάλα μυστήρια2 και τελετές για τη Δήμητρα, τον Διόνυσο και άλλους ακόμα θεούς. Τα απόκρυφα Ελευσίνια Μυστήρια, όπως και τα προκαταρκτικά τους μικρά μυστήρια εν Άγραις, και πολλές άλλες αγροτικές τελετές ήταν αφιερωμένες στη Δήμητρα, τη θεά της γεωργίας και ιδιαίτερα του σταριού. Η μεγάλη αυτή θεά των Ελλήνων συμβόλιζε την καλλιεργημένη γη.
Πλούσια σκόρπαγε το δώρο της βλάστησης στο φως της ζωής, έκλεινε όμως τον γονιμοποιό σπόρο, για ορισμένο διάστημα, μέσα στα σκοτεινά σπλάχνα της. Γι’ αυτό η λατρεία της ήταν ταυτόχρονα και ειδυλλιακή και μυστηριακή. Και σε κάποιο άλλο σημείο του ίδιου βιβλίου της γράφει πάλι : Τώρα αν μετά το μύθο αντικρίσουμε την τελετή, βλέπουμε πως η υπόθεση αυτή παιζόταν μιμικά ορισμένες γιορτινές μέρες. Στην Ελευσίνα, τον τόπο που στάθηκε φιλόξενος στην περιπλανώμενη θλιμμένη θεά (τη Δήμητρα), γιορτάζαν κάθε πενταετία μεγάλα Μυστήρια. Δεν ξέρουμε τίποτα θετικό γι’ αυτά “και της Δήμητρος τελετής πέρι” - γράφει ο Ηρόδοτος -” . . . και ταύτης μοι πέρι εύστομα κεέσθω”, δηλαδή το στόμα μου κρατάει και πάλι την ιερή σιγή. Όμως με όλη την έλλειψη από θετικές πληροφορίες - γιατί βαριά τιμωριόταν ο μυημένος που πρόδινε τα όσια μυστικά -, υπάρχουν ενδείξεις πως τα Ελευσίνια ήταν δράμα μυστικόν. Παντομίμα ίσως ιερή, συνοδευόμενη από θρησκευτικούς ύμνους, αναπαράσταινε το μυστήριο της γονιμοποίησης με συμβολική ένωση του ιεροφάντη3 και της ιέρειας και έδινε μιμικά το μύθο της Δήμητρας και της Περσεφόνης και την πλάνην και την αρπαγήν και το πένθος . . . Λέγεται ότι παράσταιναν σκηνή από τον υποχθόνιο κόσμο, καθώς και την ανάληψη της Περσεφόνης στον Όλυμπο. Οι πιστοί βρίσκονταν μέσα σε απόλυτο σκοτάδι, σαν μέσα στα τρισκότεινα έγκατα του Άδη, όταν ξάφνου το ιερό φωτιζόταν και θαμπωμένοι βλέπανε οι άνθρωποι το υπερκόσμιο θέαμα, το άγαλμα της θεάς μέσα σε αποθέωση φωτός. Ένα θεατρικό δηλαδή μυστήριο, σαν και τόσες άλλες τελετές των Ελλήνων προς τιμή του Διόνυσου, της Άρτεμης, του Απόλλωνα, του Δία, της Ήρας που εξασφάλιζε στους όσιους μύστες πολλά επίγεια και μεταθανάτια αγαθά .

Οι διάφοροι μελετητές υποστηρίζουν ότι τα Ελευσίνια Μυστήρια ή πιο σωστά τα εν Ελευσίνι Μυστήρια, όπως λέγονταν απ’ τους αρχαίους, ήσαν μέρος της λατρείας των πρώτων κατοίκων του Ελληνικού χώρου, των Πελασγών4 κι ακόμα ήσαν τα ιερότερα απ’ όσα γίνονταν στην Αρχαία Ελλάδα. Ιδρυθήκαν, όπως πολλοί ισχυρίζονται, απ’ τη θεά Δήμητρα ενώ άλλοι πάλι λένε απ’ τον Εύμολπο5 ή τον Μουσαίο6 ή τον Ερεχθέα7. Το σίγουρο πάντως είναι πως τα Ελευσίνια Μυστήρια αποτελούσαν μέρος της λατρείας των πρώτων κατοίκων της Ελλάδας, των Πελασγών που η θρησκεία τους ήταν σχετική με τη γη και τους χθόνιους δαίμονες, με τις μυστηριακές τους δυνάμεις και το μυστήριο της ζωής και του θανάτου.
Οι Πελασγοί, σύμφωνα με τους υπολογισμούς της επιστήμης για τους δυο μεγάλους κατακλυσμούς του Ωγύγη8 και του Δευκαλίωνα9, ζήσαν στον Ελληνικό χώρο τουλάχιστον 20.000 χρόνια π.Χ. Μάλιστα μερικοί μελετητές υπολογίζουν και πριν από 30.000 χρόνια. Έτσι μ’ αυτά τα δεδομένα η αρχή του Προϊστορικού Θεάτρου βρίσκεται πολλές χιλιετίες πριν απ’ την αρχή του Μινωικού και του Αιγυπτιακού. Όλα όμως αυτά βρίσκονται χαμένα στα βάθη των αιώνων που είναι κι οι μόνοι που μπορούν να μαρτυρήσουν την πραγματική αλήθεια.

Τα Ελευσίνια Μυστήρια στην αρχή γίνονταν μόνο από γυναίκες γιατί σύμφωνα με τον Ομηρικό Ύμνον εις Δήμητρα, η θεά αυτή όταν ήρθε στην Ελευσίνα, αναζητώντας την κόρη της, η πρώτη της επαφή ήταν μόνο με γυναίκες. Οι γυναίκες αυτές ήσαν η σύζυγος του βασιλιά της Ελευσίνας Κελεού Μετάνειρα, οι τέσσερις κόρες της, η υπηρέτρια Ιάμβη κι οι άλλες γυναίκες των ανακτόρων. Όταν φανέρωσε σ’ αυτές ποια ήταν αξίωσε η πόλη της Ελευσίνας να φτιάξει ναό και βωμό για χάρη της στο μέρος που πρωτοκάθισε όταν ήρθε στην πόλη τους, πάνω στην Αγέλαστο Πέτρα, όπως ονομάστηκε, κοντά στο Καλλίχορον φρέαρ κι αυτή υποσχέθηκε ότι με τον καιρό θα διδάξει στους κατοίκους της Ελευσίνας πώς θα μπορούν να έχουν πάντα την προστασία της. Τέλος όταν η θεά ξαναβρήκε την κόρη της, νοιώθοντας ευγνωμοσύνη προς τους Ελευσίνιους για τη φιλοξενία που είχε βρει στην πόλη τους, δίδαξε στους τέσσερις βασιλιάδες της, τον Τριπτόλεμο, τον Διοκλή, τον Εύμολπο και τον Κελεό, τις ιερές τελετές για τις οποίες όμως αξίωσε αυστηρή μυστικότητα.

Οι πρώτοι λοιπόν λειτουργοί των Μυστηρίων της Ελευσίνας που καθιερωθήκαν απ’ την ίδια τη θεά, ήσαν οι βασιλιάδες της πόλης. Στα παλιότερα χρόνια αναφέρεται ότι γίναν μακροχρόνιοι πόλεμοι ανάμεσα στους Αθηναίους και τους Ελευσίνιους που στη διάρκειά τους σκοτώθηκε ο στρατηγός των Ελευσινίων Ιμμάραδος κι ο βασιλιάς της Αθήνας Ερεχθέας. Τελικά οι Ελευσίνιοι νικηθήκαν κι η πόλη τους μετά την κατάλυση της βασιλείας, έγινε ένας απ’ τους Δήμους της Αττικής κι από τότε την εποπτεία των Μυστηρίων αναλάβαν οι Αθηναίοι που ιδρύσαν μάλιστα κ’ ιερό κάτω απ’ την Ακρόπολη, το Ελευσίνιον το εν Άστει, όπως το λέγαν. Η Ελευσίνα όμως στάθηκε ο κύριος χώρος των Μυστηρίων και τα ιερατικά αξιώματα τα διατηρήσαν οι απόγονοι των Ευμολπιδών10 απ’ τους οποίους στεφόταν ο ιεροφάντης, ο ανώτερος λειτουργός των Μυστηρίων και το γένος των Κηρύκων11 απ’ τους οποίους στεφόταν ο Δαδούχος12. Κι οι δυο στις τελετές φορούσαν μεγαλοπρεπέστατη ιερατική στολή και στο κεφάλι στεφάνι μυρσίνης (μυρτιάς) και στροφίο (μίτρα, διάδημα) που έδινε έμφαση στη βασιλική τους καταγωγή. Στην αρχή φαίνεται πως στα Ελευσίνια μυούνταν μόνον οι Ελευσίνιοι, με τον καιρό όμως είχαν το δικαίωμα κι οι Αθηναίοι κι αργότερα όλοι οι Έλληνες εκτός απ’ τους φονιάδες και τους βάρβαρους.

Για τις θρησκευτικές τελετές που γίνονταν στα Μυστήρια δεν ξέρουμε τίποτα. Οι αρχαίοι συγγραφείς σταθήκαν σιωπηλοί υπακούοντας στις απαγορεύσεις της θρησκείας και της πολιτείας. Κάποιες αόριστες πληροφορίες φτάσαν μέχρι τα χρόνια μας, μόνο για τις φανερές πράξεις της γιορτής κι απ’ αυτές βγήκαν κάποια πολύ αόριστα συμπεράσματα κι υποθέσεις.

Τα Ελευσίνια Μυστήρια θεωρούνταν σαν η πιο τέλεια θρησκευτική εκδήλωση που έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ημέρωση του ανθρώπου. Οι μυούμενοι πιστεύαν ότι θα ήσαν ευτυχισμένοι στον Άδη, ενώ οι αμύητοι θα υποφέραν εκεί αιώνια13. Τα Μυστήρια γιορτάζονταν στην αρχή κάθε πέντε χρόνια έπειτα όμως ετήσια. Απ’ την προσάρτηση της Ελευσίνας στην Αθήνα και μετά τα Μυστήρια γίνονταν σε δυο περιόδους. Αυτά που ονομάζονταν Μικρά και γίνονταν κατά τον μήνα Ανθεστηριώνα (Φεβρουάριο) στον Δήμο της Άγρας ή των Αγρών, στο στάδιο όπου υπήρχε ιερό της Δήμητρας και της Κόρης14 κι ήσαν προπαρασκευαστικά των Μεγάλων και τα Μεγάλα που γίνονταν στην Ελευσίνα κατά τον μήνα Βοηδρομιώνα (τον Σεπτέμβρη περίπου) και διαρκούσαν εννιά μέρες (από 14-22). Όλη την τελετουργία των Μυστηρίων αποτελούσε το Ιερόν Δράμα, στο οποίον αξίζει να σημειωθεί, παίρναν μέρος και γυναίκες.

Στο Ιερό Δράμα τους κυριότερους ρόλους κρατούσαν οι ιερείς κι οι ιέρειες που ήσαν μέλη της οικογενείας των Ευμολπιδών. Κανένας άλλος δεν είχε το δικαίωμα ν’ ασκήσει αυτά τα σημαντικά καθήκοντά τους. Υπάρχει μάλιστα η πληροφορία ότι σε περίπτωση που δεν εκτελούσαν σωστά αυτά τα καθήκοντα επιβάλλονταν αυστηρές ποινές. Τα μέλη της οικογένειας των Ευμολπιδών αναπαρασταίναν τους θεούς, δηλαδή τις κοσμογονικές δυνάμεις, ενώ οι νεοφώτιστοι θεατές μπαίναν με τις προσωπικότητες των πολιτών της Αθήνας ή πιο γενικά των Ελλήνων.

Μικρά Ελευσίνια
Οι μύστες μυούνταν πρώτα στα Μικρά Ελευσίνια και τους δέχονταν στα Μεγάλα μετά από ένα χρόνο. Στην προκαταρκτική αυτή μύηση εκείνοι που προσέρχονταν παίρναν διάφορες οδηγίες απ’ τον Μυσταγωγό ή Ιεροφάντη ή Προφήτη, όπως τον λέγαν και γίνονταν διάφοροι καθαρμοί για τον εξαγνισμό και την προπαρασκευή των μυουμένων για τα μεγάλα μυστήρια. Οι μυούμενοι θυσιάζαν έναν μικρό χοίρο15, κάναν λουτρό στη θάλασσα, ορκίζονταν για τη μυστικότητα και διδάσκονταν ο,τι έπρεπε για να μπορούν αργότερα να καταλάβουν τα μεγάλα μυστήρια που θα τους αποκαλύπτονταν. Τότε παιζόταν κι ο πρόλογος του Ιερού Δράματος, σ’ ανοιχτό χώρο, πάνω στη χλόη. Αναφερόταν στην ιστορία της Περσεφόνης που παρά την απαγόρευση της μητέρας της Δήμητρας και τις παρακλήσεις των νυμφών της ακολουθίας της, εμπιστευόταν τον Έρωτα16 (που παρουσιαζόταν με τη μορφή ενός νεαρού εφήβου) και με προτροπή του έκοβε και φιλούσε ένα νάρκισσο17, για να της αποκαλυφτεί το μεγάλο μυστικό του Άδη και τ’ Ουρανού18. Τότε ανοιγόταν η Γη και παρουσιαζόταν ο Πλούτων που άρπαζε ξαφνικά την Περσεφόνη και χανόταν μέσα στα σκοτεινά της βάθη. Κανείς δε βρέθηκε να βοηθήσει την Κόρη κι ο βασιλιάς του Άδη την τράβηξε στους χθόνιους τόπους για να την κάνει γυναίκα του και βασίλισσα των νεκρών. Η Κατερίνα Κακούρη γράφει στις Προαισθητικές μορφές θεάτρου : Τραγικός αντήχησε ο ολοφυρμός της Δήμητρας για τη χαμένη κόρη. Νυχτόημερα περιπλανιόταν αναζητώντας την, ώσπου ο Ήλιος την πληροφόρησε για την τύχη της. Άγρια ξέσπασε η οργή της και βαριά κατάρα έριξε πάνω στη γη, που στέρεψε και ρήμαξε. Ο Δίας τότε, ανήσυχος για τις ζωντανές υπάρξεις, πρόσταξε τον Πλούτωνα να ξαναδίνει για ορισμένο διάστημα κάθε χρόνο την Περσεφόνη στη μητρική αγκαλιά. Έτσι μέσα στη χαρά του γυρισμού, μέσα στο θεϊκό αγκάλιασμά τους, ανθίζουν ξανά τα λουλούδια και μεστώνουν οι καρποί. Την τρυφερή βλάστηση, στα θρησκεύματα της ηδύπαθης Ανατολής, αντιπροσωπεύαν συνήθως εφηβικοί εραστές των ώριμων θεοτήτων, στον ισορροπημένο όμως Ελληνισμό πήρε τη μορφή παρθενικής παιδούλας κι έπλασε τον αγνό μύθο του μητρικού σπαραγμού.

Μεγάλα Ελευσίνια
Τα Μεγάλα Ελευσίνια Μυστήρια αρχίζαν, όπως προαναφέρθηκε, στις 14 του μήνα Βοηδρομιώνα στην Αθήνα και διαρκούσαν εννιά μέρες, γιατί εννιά μέρες έκανε η Δήμητρα να διατρέξει τη γη αναζητώντας τη χαμένη της κόρη, χωρίς να φάει και να πιει τίποτα. Μόνο τη δέκατη μέρα, μετά απ’ τ’ αστεία της Ιάμβης19, δέχτηκε να πιει το μυσταγωγικό ποτό που ήταν μίγμα από νερό, δυόσμο και μέλι κι ονομάστηκε κυκεών20. Στη διάρκεια αυτών των εννιά ημερών σταματούσε στην Ελλάδα κάθε πόλεμος, ενώ στην Αθήνα οι δικαστικές υποθέσεις μέναν σ’ εκκρεμότητα. Την έναρξη της γιορτής την έκανε ο Άρχοντας βασιλιάς στην Αθήνα, μπροστά στον ναό της Δήμητρας. Ταυτόχρονα ο ιερός Κήρυκας που είχε έρθει απ’ την Ελευσίνα εκφωνούσε τον αφορισμό μακριά οι βέβηλοι. Όμως καλύτερα θα ήταν να δούμε πιο συγκεκριμένα τι γινόταν την κάθε μια μέρα χωριστά.

Ημέρα Πρώτη
Όσοι είχαν μυηθεί στα Μικρά Ελευσίνια συναθροίζονταν. Γι αυτό κι η μέρα αυτή λεγόταν Αγυρμός (συνάθροιση). Τότε γινόταν η μεταφορά των ιερών συμβόλων απ’ την Ελευσίνα στο Ελευσίνιο (ιερό κάτω απ’ την Ακρόπολη της Αθήνας).

Ημέρα Δεύτερη
Οι μύστες σε πομπή προχωρούσαν στην ακτή του Φαλήρου και κάναν λουτρό στη θάλασσα. Γι’ αυτό η μέρα αυτή λεγόταν άλαδε μύσται (πηγαίνετε στη θάλασσα μύστες).

Ημέρα Τρίτη
Ήταν μέρα νηστείας κι ίσως αυτή τη μέρα γίνονταν θυσίες.

Ημέρα Τετάρτη
Γινόταν η λεγομένη καλάθου κάθοδος, μια πομπή που πάνω σ’ έν’ αμάξι που το σέρναν βόδια υπήρχε ένα καλάθι με σπόρους από παπαρούνες κι ακολουθούσαν γυναίκες έχοντας στα χέρια μυστικές κίστες21.

Ημέρα Πέμπτη
Λεγόταν και η των λαμπάδων ημέρα. Οι μύστες καθοδηγούμενοι απ’ τον ή τη Δαδούχο πηγαίναν το βράδυ με λαμπάδες στο ναό της Δήμητρας στην Ελευσίνα κι εκεί παραμέναν όλη τη νύχτα.

Ημέρα Έκτη
Ήταν η πιο ιερή απ’ όλες τις μέρες και λεγόταν Ίακχος. Αυτή τη μέρα το άγαλμα του μυστικού Ιάκχου22, στεφανωμένο με μυρσίνη και κρατώντας στο χέρι λαμπάδα, μεταφερόταν με χαρούμενες φωνές κι ύμνους απ’ τον Κεραμικό στην Ελευσίνα, περνώντας μέσ' απ’ την Ιερά Οδό που ακολουθούσε περίπου τα ίδια αχνάρια της σημερινής. Την πομπή ακολουθούσαν χιλιάδες πιστών που βαδίζαν με τάξη έχοντας στο κεφάλι στεφάνι από μυρσίνη και στα χέρια κλαδιά πλεγμένα σε σχήμα χοντρού ραβδιού που λεγόταν βάκχος. Όταν φτάναν στον Αθηναϊκό Κηφισό οι μύστες, στη γέφυρα τους υποδέχονταν οι Ελευσίνιοι με φωνές ενθουσιασμού και σκώμματα23, στα οποία απαντούσαν κι οι μύστες με τον ίδιο τρόπο. Αυτά το σκώμματα ονομάζονταν γεφυρισμοί. Μετά αφού περνούσε η πομπή τους Ρειτούς (τη σημερινή λίμνη Κουμουνδούρου), αντιπρόσωποι ενός παλιού Ελευσινιακού γένους, των Κροκωνιδών, δέναν ταινίες στο μπράτσο και στο πόδι του κάθε μύστη, σαν μέσο εξαγνισμού και προφύλαξης απ’ τα κακά. Τέλος η πομπή έφτανε στο ιερό της Ελευσίνας κι αφού γινόταν η επίσημη υποδοχή του Ιάκχου και παραδίνονταν στον Ιεροφάντη τα ιερά για να τοποθετηθούν και πάλι στο Τελεστήριο, οι μύστες καθαρίζονταν με το νερό του Καλλιχόρου φρέατος ή της κρήνης που βρισκόταν μπροστά στο ιερό και μετά πηγαίναν να ξεκουραστούν. Τη νύχτα της έκτης προς την έβδομη μέρα που λεγόταν εποπτεία24, οι μύστες μέναν στην Ελευσίνα μέσα στο Τελεστήριο25 και μυούνταν τα τελευταία Μυστήρια. Οι πληροφορίες μας γι’ αυτή τη νύχτα είναι πολύ ασαφείς κι αβέβαιες απ’ τους συγγραφείς, αλλά κι οι ανασκαφές του Τελεστηρίου δεν μπορέσαν να προσθέσουν τίποτα. Μόνον υποθέσεις μπορούμε να κάνουμε. Λένε πως αυτή τη νύχτα κατεβαίναν στο Τελεστήριο του ιερού της Ελευσίνας, όπου γινόταν τελετή στην οποία εξήρχε ο Ιεροφάντης, έχοντας συμπαραστάτες τον Δαδούχο, τον Κήρυκα και τον ιερέα του ναού, όλοι απ’ το αττικό γένος των Κηρύκων. Εκείνος όμως που πρωτοστατούσε στην τελετή ήταν ο Άρχων Βασιλεύς με τους επιμελητές. Το πρώτο μέρος αυτής της τελετής ήταν ένα είδος βαπτίσματος του νεοφύτου (νεοφώτιστου) που δίπλα του στεκόταν ο Μυσταγωγός. Χύναν νερό στο κεφάλι του μυουμένου για ν' ακολουθήσει μετά καθαρτήρια θυσία. Στη συνέχεια γινόταν η κυρίως τελετή, στην οποία ανήκαν τα δεικνύμενα, τα δρώμενα και τα λεγόμενα. Δεικνύμενα ήσαν τα ιερά σκεύη. Δρώμενα η δραματική αναπαράσταση των περιπετειών της Δήμητρας που τη συνόδευε μουσική, ύμνοι, χοροί κι ακόμα εντυπωσιακή εναλλαγή φωτισμού. Μετά ο νεόφυτος έπαιρνε μέρος σε ιερό δείπνο κι ακολουθούσε ιερή παράσταση συμβολικής ένωσης με τη θεότητα. Τα λεγόμενα τέλος, ήσαν αναγνώσματα από ιερά κείμενα κι εντολές που η καταγωγή τους ήσαν απ’ τον Τριπτόλεμο26. Όπως προαναφέρθηκε στα δρώμενα όπου γινόταν η αναπαράσταση των περιπετειών της Δήμητρας παρουσιαζόταν το Ιερό Δράμα στο ναό της Εκάτης27. Η Εκάτη λέει στη Δήμητρα για την απαγωγή της Περσεφόνης απ’ τον Πλούτωνα και την επιθυμία του Δία να γυρίσει η Δήμητρα στον Όλυμπο, να σμίξει μαζί του για να φέρει στον κόσμο έναν άλλο θεό. Η επιστροφή στον Όλυμπο μπαίνει σαν προϋπόθεση για να μπορέσει η Δήμητρα να ξαναδεί την κόρη της. Η Εκάτη την μεταμορφώνει σε γριά κι η Δήμητρα με τη μορφή αυτή παρουσιάζεται στο σπίτι του Τρπτόλεμου και τον μυεί στη μυστική λατρεία, αναθέτοντάς του ν’ απελευθερώσει την Περσεφόνη. Στο μεταξύ κάτω στον Άδη ο Πλούτωνας προσπαθεί να πείσει την Περσεφόνη να πιει ένα υγρό που φέρνει λησμονιά και τυφλή επιθυμία. Τη στιγμή που η Περσεφόνη είναι έτοιμη να το πιει, παρουσιάζονται μέσα σ’ ένα φωτεινό άρμα ο Τριπτόλεμος κι η Εκάτη. Ο Τριπτόλεμος, τον οποίον η Δήμητρα τον είχε κάνει άτρωτο, λέει στην Περσεφόνη τη μελλοντική της σωτηρία με την ανάσταση του Διονύσου αποτρέποντάς την να πιει το ποτό. Σ' αυτό το επεισόδιο τοποθετούν ο Λουκιανός, ο Πλούταρχος κι άλλοι αρχαίοι συγγραφείς την υποβλητικά σκηνοθετημένη Κάθοδο των μυστών στον Άδη, με φρικιαστικά οράματα κι ιερά συνθήματα. Στο τέλος όσοι αντέχαν φτάναν στο περιστύλιο του φωτισμένου ναού της Δήμητρας κι ακούγαν την υπόσχεση πως σε τρεις μέρες θα μπορούσαν να μπουν στο ναό.

Ημέρα Εβδόμη
Αυτή τη μέρα οι μυηθέντες ξαναγυρίζαν στην Αθήνα με σκώμματα κι ενθουσιασμό.

Ημέρα Ογδόη
Λεγόταν Επιδαύρια28 κι ήταν αφιερωμένη σε κείνους που από κάτι το απροσδόκητο δεν είχαν κατορθώσει να πάρουν μέρος έγκαιρα στη γιορτή.

Ημέρα Ενάτη
Η ενάτη και τελευταία ημέρα λεγόταν Πλημοχόαι, απ’ τ’ όνομα του αγγείου που λεγόταν πλημοχόη, επειδή δυο τέτοια αγγεία τα γεμίζαν με νερό ή κρασί και το μεν ένα το αδειάζαν προς την ανατολή ενώ το άλλο προς τη δύση προφέροντας μυστικά λόγια, κάτι σαν ξόρκια.

Οι μύσται για να συμμερισθούν τη θλίψη της θεάς νηστεύαν όλες αυτές τις εννιά μέρες. Τη δέκατη όμως διακόπταν τη νηστεία κι όπως είχε κάνει η Δήμητρα, πίναν τον κυκεώνα, σύμβολο της χαράς που διαδεχόταν την πονεμένη θλίψη της θεάς.

Εκτός απ’ τις θρησκευτικές τελετές γίνονταν και γυμνικοί αγώνες, τα Ελευσίνια καθώς κι υποτυπώδεις θεατρικές παραστάσεις για να τιμήσουν τον Προμηθέα, τον Ιάσονα, τον Ηρακλή, τον Θησέα κι άλλους μυθικούς ήρωες που στις προσωπικότητές τους οι Ευμολπίδες αναγνωρίζαν διάφορες εκδηλώσεις του μυστικιστικού Διονύσου.

Στους Ελληνιστικούς χρόνους τα Ελευσίνια μυστήρια διαδοθήκαν τόσο μέσα, όσο κι έξω απ’ την Ελλάδα. Ακόμα κι οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες προσέρχονταν για μύηση στην Ελευσίνα. Ο Κλαύδιος μάλιστα σχεδίαζε τη μεταφορά των μυστηρίων στη Ρώμη.

Ο μεγάλος Γάλλος συγγραφέας Συρέ, προσπαθώντας να συνδέσει το δράμα των Ελευσινίων Μυστηρίων με την Αρχαία Τραγωδία29 γράφει : Το θεϊκό κι αλληγορικό αυτό δράμα είναι συμπλήρωμα της τραγωδίας που έδειχνε τα πέρα απ’ τη ζωή, ο,τι δηλαδή υπήρχε πριν κι ο,τι θα γίνει μετά. Ήταν το Ελευσίνι Δράμα που ο Νίτσε δεν κάνει λόγο και που δε θέλει να δει γιατί δεν καταλαβαίνει. Το δράμα αυτό παράσταινε συμβολικά την ιστορία της ανθρώπινης ψυχής, κόρης τ’ ουρανού και του αδημιούργητου φωτός που κατέβηκε στη γη με τη μορφή της Περσεφόνης, παρασυρμένη στα σκοτάδια της ύλης, αλλά ήταν προορισμένη να ξαναγυρίσει στη θεϊκή της πατρίδα, για ν’ ανταμώσει τον ουράνιο μνηστήρα της, τον Διόνυσο. Η νεότερη κριτική δε θέλησε ως αυτή τη στιγμή να εκτιμήσει ένα θεμελιώδες γεγονός που οι μελέτες αυτές (του Συρέ δηλαδή) θ’ αποδείξουν, όπως ελπίζω, αφού αντιληφθούμε τη σημασία του Ελευσινίου Μυστηρίου. Βλέπουμε πως δεν μπορούμε να καταλάβουμε χωρίς το Ελευσίνι Δράμα τη βαθύτερη έννοια της Τραγωδίας και τη συγκινητική αισθητική της. Το μυστικό των μυστηρίων αυτών έδινε την εξήγηση στους αρχαίους μύστες. Για μας τους νεότερους, το φωτεινό αυτό κλειδί μας μπάζει παράλληλα στη γέννηση της Τραγωδίας με τα μυστήρια του Διονύσου και την υπέρτατη εκτέλεση απ’ το ιερό Δράμα της Ελευσίνας και τα μυστήρια των θεών . . .

Ο Τριπτόλεμος δέχεται σπόρους από σιτάρι 
από τη Δήμητρα και ευχές από την Περσεφόνη.
Σήμερα γνωρίζουμε το ιερό δράμα της Ελευσίνας, αυτό που προαναφέρθηκε, όπως διαμορφώθηκε τον 5ο περίπου π.Χ. αιώνα. Τα στοιχεία του όμως ήσαν ίδια πολλές χιλιάδες χρόνια πίσω. Ο Συρέ πάλι μας λέει: Η προέλευση του Ιερού Δράματος της Ελευσίνας ρίχνει το πιο έντονο φως στην κρυφή έννοιά του, όπως και στο βαθμό της επίδρασής της. Προήλθε απ’ τη συγχώνευση των δυο μύθων, του Διονύσου και της Περσεφόνης. Ο πρώτος που έχει την προέλευσή του στη Θράκη και στην Ορφική Μύηση, είναι ένα κοσμογονικό μυστήριο, δηλαδή αφηγείται τη γένεση και το τέλος του κόσμου. Ο δεύτερος που αναπτύχθηκε στην Ελευσίνα απ’ τους Ευμολπίδες είναι ένα ψυχολογικό μυστήριο, δηλαδή αφηγείται την ιστορία της ανθρώπινης ψυχής, της γέννησής της, του θανάτου και της ανάστασης που μοιράζεται ανάμεσα στη Γη, στον Άδη και στον Ουρανό. Μολονότι το πρόβλημα της κοσμικής εξέλιξης και της εξέλιξης της ψυχής είναι στενά συνδεδεμένα κι αδιάσπαστα περιπλεγμένα το ένα με τ’ άλλο, οι δυο μύθοι αναπτυχθήκαν για καιρό χώρια . . .

Πόσος ήταν αυτός ο καιρός που ο μύθος του Διονύσου κι ο μύθος της Δήμητρας και της Περσεφόνης αναπτυχθήκαν χώρια δεν ξέρουμε. Μπορούμε όμως να υποθέσουμε πως αυτό έγινε δεκάδες αιώνες πριν απ’ τον 5ο π.Χ. αιώνα, όταν οι Ευμολπίδες, το ιερατικό γένος της Αττικής με την πανάρχαια καταγωγή, συγχωνέψαν τους δυο μύθους σε μια δυνατή σύνθεση και δημιουργήσαν το Ιερό Δράμα της Ελευσίνας. Το δράμα αυτό άρεσε πολύ στην Ελληνική και τη Λατινική αρχαιότητα για χίλια χρόνια, μέχρι που ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου Θεοδόσιος30 απαγόρεψε την παράστασή του, όπως και γενικά την τέλεση των Ελευσινίων Μυστηρίων31.

Πολλά αποσπάσματα απ’ το Ιερό δράμα των Ελευσινίων Μυστηρίων είναι πανάρχαια. Τα είχαν δημιουργήσει και τα παρασταίναν οι Πελασγοί που τα φέραν στην Αττική και γενικότερα στον ελληνικό χώρο, χιλιάδες χρόνια πριν απ’ τον Χριστό. Αυτά τα αποσπάσματα είναι τα αρχαιότερα στοιχεία του Προϊστορικού Θεάτρου που γνωρίζουμε μέχρι σήμερα.
* * *
Σημειώσεις:
1 Η Αττική κατά την αρχαιότητα ονομαζόταν Ακτή, κι ακόμα Ατθίς, Αττική, Μοψοπία, Ιωνία. Ιάς και Ποσειδωνία. Οι κάτοικοί της χωρίζονταν στην αρχή σε τέσσερεις φυλές, ο Κλεισθένης όμως τη χώρισε σε 10 φυλές που τα ονόματά τους ήσαν : Ερεχθηίς, Πανδιονίς, Αιγηίς, Ακαμαντίς, Λεοντίς, Οινηίς, Κεκροπίς, Αιαντίς, Ιπποθοοντίς και Αντιοχίς. Κάθε φυλή χωρίστηκε σε 10 δήμους. Οι σημαντικότερες πόλεις της Αττικής ήσαν Η Αθήνα, ο Πειραιάς κι η Ελευσίνα.
2 Η ετυμολογία της λέξης μυστήριο δεν είναι σίγουρη. Προέρχεται από μια ρίζα που έχει παραγάγει μερικές λέξεις με θρησκευτική σημασία, ανάμεσα στις οποίες ο μυστικισμός που δείχνει μια στάση των μεμυημένων τυπική απέναντι στο θείο στα μυστήρια. Ο καθηγητής Ιωάννης Σταματάκος στο λεξικό του παράγει τη λέξη απ’ το ρήμα μύω που σημαίνει είμαι κλειστός. Οι μυστηριακές λατρείες στην ουσία ήσαν ένας τρόπος προσέγγισης των θεών διαφορετικός από κείνον που πρόβλεπε η δημόσια ή η ιδιωτική λατρεία. Αυτός βασιζόταν σ’ ένα είδος καθιέρωσης σ’ ορισμένες ξέχωρες θεότητες που γι’ αυτόν τον λόγο υπετίθετο ότι εξασφαλίζαν στους αφιερωμένους ορισμένα πλεονεκτήματα σ’ αυτόν τον κόσμο καθώς και τη μακαριότητα στον άλλο κόσμο του θανάτου. Η καθιέρωση αυτή ονομαζόταν με τον τεχνικό όρο μύηση και στην ουσία ήταν μια τελετουργία μετάβασης σε μια καινούργια ζωή. Αυτό γινόταν τις περισσότερες φορές μ' ένα συμβολικό θάνατο του μυούμενου τον οποίον ακολουθούσε μια συμβολική αναγέννηση. Κοινό χαρακτηριστικό όλων των μυστηρίων είναι η μυστικότητα (γι’ αυτό κι η λέξη πήρε την έννοια που έχει σήμερα) γύρω απ’ τις τελετουργικές πράξεις που γίνονταν και τις θρησκευτικές αλήθειες που αποκαλύπτονταν και που έπρεπε να τηρούν οι μυημένοι, κάτω απ’ την απειλή φοβερών θεϊκών τιμωριών. Η τυπική μορφή που ακολουθούσαν τα διάφορα ελληνιστικά μυστήρια ήσαν τα Ελευσίνια.
3 Ιεροφάντης : Απ’ το ιερός + φαίνω κι είναι ο κατηχών ιερεύς, μυσταγωγός, μύστης.
4 Πελασγοί : Ονομασία κατά τα προϊστορικά χρόνια των ελληνικών φυλών. Γενάρχης τους ήταν ο μυθικός ήρωας Πελασγός που ξεφύτρωσε απ’ τη γη στην Αρκαδία. Άλλοι πάλι λένε πως ήταν γιος του Δία και της Νιόβης κι αδερφός του Άργου.
5 Εύμολπος : Γιος του Ποσειδώνα και της Χιόνης. Ήρθε απ’ τη Θράκη στην Ελευσίνα για να βοηθήσει τους Ελευσίνιους κατά των Αθηναίων και σκοτώθηκε στη μάχη που κατάληξε σε συμβιβασμό των δυο παρατάξεων.
6 Μουσαίος : Ποιητής σύγχρονος του Ορφέα ή του Λίνου (ωραιότατος γιος του Απόλλωνα), γιος του Εύμολπου. Σ’ αυτόν αποδίδονται θρησκευτικά τραγούδια, χρησμοί κ.ά.
7 Ερεχθεύς : Αρχαιότατος βασιλιάς της Αθήνας, γιος του Ήφαιστου και της Γης.
8 Ωγύγης ή Ώγυγος : Γηγενής βασιλιάς των πρώτων κατοίκων της Αττικής, γιος του Ποσειδώνα. Στις μέρες του έγινε ο αρχαιότερος, όπως λένε, κατακλυσμός.
9 Δευκαλίων : Μυθικός γενάρχης των Ελλήνων, γιος του Προμηθέα και της Πανδώρας ή της Κλυμένης. Όταν έγινε στην εποχή του ο κατακλυσμός, αυτός κι η γυναίκα του Πύρρα ήσαν οι μόνοι που σωθήκαν μέσα σε λάρνακα και δημιουργήσαν νέο ανθρώπινο γένος πετώντας πίσω τους πέτρες που γίναν άντρες μεν οι πέτρες του Δευκαλίωνα και γυναίκες οι πέτρες της Πύρρας.
10 Ευμολπίδαι : Πανάρχαιας καταγωγής ιερατικό γένος της Αττικής που γενάρχης του ήταν ο Εύμολπος. Τα μέλη του γένους αυτού διατηρήσαν για 10 αιώνες περίπου τα ανώτατα αξιώματα στα Ελευσίνια Μυστήρια.
11 Κήρυκες : Ιερατικό γένος της Αττικής με γενάρχη τον Κήρυκα που όπως λένε ήταν γιος του Εύμολπου ή του Ερμή και της Αγραύλου και Δαδούχος στα Ελευσίνια.
12 Δαδούχος : Απ’ το δας + έχω. Αυτός που κρατάει δάδα (πυρσό). Στην τελετή των Ελευσινίων Μυστηρίων ο πυρσός ήταν το σύμβολο της αναζήτησης της Περσεφόνης απ’ τη μητέρα της Δήμητρα.
13 Από μια μαρτυρία του Παυσανία που έχουμε και που μας λέει : όστις δε ήδη τελετήν Ελευσίνι είδεν ή τα καλούμενα Ορφικά επελέξατο, οιδεν ο λέγω (Παυσαν. Α.37) βγαίνει το συμπέρασμα ότι η επίδραση των Ορφικών στα Ελευσίνια Μυστήρια είναι γεγονός. Αυτή την επίδραση την καταλαβαίνουμε κι απ’ τη χρήση των λίθων και πλακών. Τα ορφικά αποσπάσματα που σωθήκαν πρέπει να θεωρηθούν σαν απάνθισμα της ορφικής διδασκαλίας. Εκείνη την πανάρχαια εποχή κάθε τι που ήταν γραμμένο σε πλάκες το θεωρούσαν ιερό. Έτσι λοιπόν κι ο ιεροφάντης διάβαζε στους μυούμενους από πλάκες διάφορα μυστικά ρητά κι αυτοί ορκίζονταν να τα κρατήσουν μυστικά.
14 Κόρη : Όνομα της Περσεφόνης που μ’ αυτό λατρευόταν κυρίως στην Αττική.
15 Κάτι τέτοιο γινόταν και στα Μεγάλα Διονύσια πριν απ’ την έναρξη των δραματικών αγώνων απ’ τους Περιστιάρχους που ήσαν διορισμένοι να επιστατούν στα Περίστια, τα οποία ήσαν θυσία μικρού χοίρου για τον αγνισμό μιας συνέλευσης.
16 Έρως : Θεότητα του έρωτα. Γιος της Αφροδίτης απ’ τον Δία ή τον Άρη ή τον Ερμή, αδερφός του Αντέρωτα. Συνοδευόταν πάντα απ’ τον Πόθο και τον Ίμερο. Τον παρουσιάζαν πάντα σαν ένα ωραίο νέο παιδί με τόξο και φαρέτρα με βέλη που μ’ αυτά χτυπούσε τις καρδιές δημιουργώντας τον έρωτα.
17 Ο νάρκισσος αλληγορικά είναι το καταστροφικό λουλούδι που αποκοιμίζει (ναρκώνει) με τον ύπνο του θανάτου τα όντα. Είναι σύμβολο της νάρκωσης και του λήθαργου που πέφτουν τα όντα όταν πηγαίνουν απ’ τον κόσμο του φωτός στον κόσμο του σκοταδιού.
18 Μας προκαλεί δέος η σκέψη και μόνο πως το μυστικό του θανάτου και του Ουρανού μας το αποκαλύπτει μόνον ο Έρωτας.
19 Ιάμβη : Κόρη του Πανός και της Ηχούς, θεράπαινα της Μετάνειρας, γυναίκας του Κελεού στην Ελευσίνα. Η Ιάμβη διασκέδασε με τ’ αστεία της την Δήμητρα όταν αναζητούσε απεγνωσμένα τη κόρη της Περσεφόνη. Ήταν η προσωποποίηση των ιαμβικών στίχων και των κωμικών σκηνών που διακόπταν, σε κάποια στιγμή της γιορτής το πένθος των μυημένων.
20 Κυκεών : Απ’ το ρήμα κυκάω που σημαίνει αναμειγνύω, ανακατώνω.
21 Κίστη ήταν πλεχτό σεντούκι, κουτί, καλάθι με σκέπασμα.
22 Για τους μύστες των Ελευσινίων ο Ίακχος συμβόλιζε τον δεύτερο Διόνυσο. Λεγόταν έτσι για να ξεχωρίζει απ’ τον λαϊκό Βάκχο και σημαίνει γεννημένος απ’ το φως. Μερικοί βλέπουν σ’ αυτόν την προσωποποίηση της κραυγής των μυημένων που χαιρετούσαν με το ίακχε, ίακχε της δυο ελευσίνιες θεές. Άλλοι πάλι τον θέλουν γιο της Δήμητρας που συνόδευε τη μητέρα του στην αναζήτηση της Περσεφόνης και την διασκέδασε με τα αστεία του, όταν η Βαβώ τη λύπησε με άσεμνες χειρονομίες. Τον ταυτίζαν επίσης με τον Ζαγρέα, γιο της Περσεφόνης και του Δία. Σύμφωνα με άλλους μύθους ήταν γιος του Διονύσου και της νύμφης Αύρας που τρελάθηκε όταν γέννησε δίδυμους γιους και καταβρόχθισε τον ένα. Τον άλλο, τον Ίακχο τον έδωσε η Αθηνά στις Βάκχες για να τον αναθρέψουν.
23 Πρέπει να αναφερθεί πως η αισχρολογία υπήρχε σε μεγάλο βαθμό στις γιορτές της Δήμητρας κι όπως ισχυρίζονται πολλοί γινόταν για να κάνουν τη θεά να γελάσει επειδή ήταν θλιμένη για τη χαμένη της κόρη.
24 Απ’ το επόπτης. Στην αρχαιότητα επόπτης ονομαζόταν εκείνος που είχε φτάσει στον ανώτατο βαθμό των μυημένων στα θρησκευτικά μυστήρια και κυρίως στα Ελευσίνια.
25 Τόπος ιεροτελεστίας και κυρίως το ιερό της Δήμητρας και της Περσεφόνης στην Ελευσίνα που γίνονταν τα Μυστήρια.
26 Ο Τριπτόλεμος, λέγαν, πως ήταν γιος του Δισαύλου ή Διαύλου που το όνομά του σημαίνει το διπλό αυλάκι που χαράζει το βόδι καθώς πηγαινοέρχεται στον αγρό. Ήταν ο ευνοούμενος της Δήμητρας. Στον Άδη ξεχώριζε τους μυημένους απ’ τους αμύητους και τους τοποθετούσε σε τιμητική θέση. Όσοι δεν είχαν πάρει μέρος στις ιεροτελεστίες αποκλείονταν απ’ τη συναναστροφή των θεών κι ήσαν πάντα βυθισμένοι σε βαθύ σκοτάδι και καταδικασμένοι σε σκληρές ποινές.
27 Εκάτη : Θεά του φωτός της σελήνης, κόρη της Αστερίας (έναστρης νύχτας) και του Δία ή του Περσέα (θεού του φωτός).
28 Το πιο πιθανό είναι αυτή τη μέρα να τιμούσαν τον Ασκληπιό της Επιδαύρου που θα ήταν συμπαραστάτης και θα βοηθούσε όσους από αρρώστεια δε μπορούσαν να παρακολουθήσουν τη γιορτή.
29 Ο A. Lesky γράφει στο βιβλίο του με τίτλο Die tragische Dichtung der Hellenen : . . . Εξ’ άλλου, στην αττική τραγωδία κ’ ιδιαίτερα στον Αισχύλο, έχουν αναζητηθεί πολύ συχνά επιδράσεις των μυστηρίων. Έχει όμως προβλεφθεί το γεγονός ότι η λατρεία των μυστηρίων κι η τραγωδία αποτελούν δύο χωριστές περιοχές. Αν στην τραγωδία πρόκειται για “λόγον διδόναι”, για μια λογοδοσία πάνω στη θέση του ανθρώπου στον κόσμο, στα μυστήρια δεν πρόκειται, σύμφωνα μ’ έναν βαθύ στοχασμό του Αριστοτέλη (Απ. 15), για την προσπάθεια του ανθρώπου να μάθει, αλλά για την αφοσίωσή του.
30 Εδώ πρόκειται για τον Θεοδόσιο Α’ τον Μεγάλο. Γεννήθηκε στην Ισπανία το 346 μ.Χ. και πέθανε στο Μιλάνο στις 17 Ιανουαρίου 395. Ήταν γιος του Θεοδοσίου, στρατηγού του Ουαλεντινιανού (Ρωμαίος αυτοκράτορας του Δυτικού Ρωμαϊκού Κράτους). Πολύ νέος, το 368 π.Χ. ακολούθησε τον πατέρα του στην εκστρατεία του στη Βρεταννία. Το 374 π.Χ. επί κεφαλής στρατού πήγε στη Μοισία όπου νίκησε τους Σαρμάτες. Μετά τον θάνατο του πατέρα του αποσύρθηκε στα χτήματά του στην Ισπανία. Μετά τη μάχη της Ανδριανούπολης (9 Αυγούστου 378), τον κάλεσε ο Γρατιανός να πάρει μέρος στη διοίκηση και στην άμυνα του ανατολικού τμήματος του Ρωμαϊκού κράτους το οποίο δεχόταν συνεχείς επιθέσεις των Γότθων και βρισκόταν σε δύσκολη θέση. Στις 19 Ιανουαρίου 379 π.Χ. ανακηρύχτηκε Αύγουστος με δοκαιοδοσία σ’ ολόκληρο το Ανατολικό κράτος και σε τμήμα της Ιλλυρίας. Το 381 π.Χ. κατάφερε καίριο πλήγμα κατά των Βισιγότθων, των οποίων εξοντώθηκε ο ίδιος ο αρχηγός Φριτιγέρνης. Συγχρόνως έπεισε τον εξώριστο βασιλιά των Βισιγότθων Αθανάριχο να συμμαχήσει μαζί του. Έτσι 40.000 απ’ τους πρώην επιδρομείς καταταχτήκαν στον ρωμαϊκό στρατό της Ανατολής και γίναν φρουροί διαφόρων περιοχών. Το 383 π.Χ. έκανε τον μεγαλύτερο γιό του, Αρκάδιο, Αύγουστο. Τον ίδιο χρόνο έγινε η επανάσταση του Μαξίμου στη Βρεταννία κι η δολοφονία του Γρατιανού. Ο Μάξιμος αφού έδιωξε τον Ουαλεντιανό Β’ (νεότερος αδερφός του Γρατιανού), εγκατάστησε την κυριαρχία του σ’ ολόκληρο το Δυτικό κράτος. Ο Ουαλεντιανός ζήτησε τη βοήθεια του Θεοδοσίου, ο οποίος παρασυρμένος απ’ τα θέλγητρα της αδερφής του Ουαλεντιανού Γάλλας, την οποία πήρε και γυναίκα του, προσπάθησε στην αρχή να συμβιβάσει τους δυο αντιπάλους. Μετά όμως από άρνηση του Μάξιμου να δεχτεί συνάρχοντα τον Ουαλεντιανό, έκανε εκστρατεία στην Ιταλία και νίκησε τον Μάξιμο στην Ακυηλία (28 Ιουλίου 388 π.Χ.) και τον ίδιο μαζί με τον γιο του Βίκτωρα που είχε ανακηρυχτεί καίσαρ τους αποκεφάλισε. Αποκατάστησε τότε τον Ουαλεντιανό Β’ στο θρόνο, αλλά έμεινε κι ο ίδιος στην Ιταλία για την επιβολή της τάξης. Όπως αναφέρει ο ιστορικός Ζώσιμος, ο Θεοδόσιος επιδόθηκε μετά τις νίκες του σε διασκεδάσεις μέχρις ότου έγινε στάση στη Θεσσαλονίκη. Αυτό τον ανάγκασε να ξαναρίξει την προσοχή του στ’ ανατολικό κράτος. Για να εκδικηθεί τους Θεσσαλονικείς που είχαν σκοτώσει έναν στρατηγό και πολλούς στρατιώτες του διάταξε γενική σφαγή του πληθυσμού. Αναφέρεται πως σε μια μόνο μέρα σφαχτήκαν απ’ τους μισθοφόρους του πάνω από 7.000 Θεσσαλονικείς. Γι’ αυτή του την πράξη επιπλήχτηκε αυστηρότατα απ’ τον επίσκοπο των Μεδιολάνων Αμβρόσιο, ο οποίος τον εμπόδισε να μπει στο ναό. Μετά απ’ αυτό ο Θεοδόσιος μετανόησε κι έκδοσε απόφαση σύμφωνα με την οποία καμιά διαταγή του για θανάτωση δεν θα πρέπει να εκτελείται πριν επαναληφθεί απ’ αυτόν. Μετά κι από άλλες ταραχές εγκατασστάθηκε ο Θεοδόσιος στην Κωνσταντινούπολη για να επιβάλει την τάξη. Ενώ όμως τα πράγματα στην Ανατολή είχαν αρχίσει να ηρεμούν, έγινε νέα εξέγερση στη Δύση. Ο Φράγκος στρατηγός Αρβογάστης, αφού στασίασε σκότωσε στη Βιέννη της Γαλλίας τον Ουαλεντιανό Β’ κι ανακήρυξε αυτοκράτορα τον γραμματικό του Ευγένιο. Ο Θεοδόσιος εκστράτευσε και πάλι στη Δύση, αφού άφησε αντικατασστάτη του στην Ανατολή το γιο του Αρκάδιο. Μετά από μάχη τεσσάρων ημερών ο Ευγένιος νικήθηκε και σκοτώθηκε απ’ το στρατό του που είχε στασιάσει, ενώ ο Αρβογάστης αυτοκτόνησε. Ο Θεοδόσιος κατευθύνθηκε ακολούθως στη Ρώμη, όπου ανακήρυξε αυτοκράτορα του Δυτικού κράτους το νεότερο γιό του Ονώριο, κάτω απ’ την κηδεμονία του στρατηγού Στηλίχονος. Μετά αποσύρθηκε στο Μιλάνο, όπου πέθανε (395 π.Χ.), σε ηλικία 50 περίπου ετών. Από τότε το Ρωμαϊκό κράτος έμεινε χωρισμένο σ’ Ανατολικό και Δυτικό.
Μεγαλύτερη της πολιτικής και της στρατιωτικής ήταν η θρησκευτική σημασία του έργου του Μεγάλου Θεοδοσίου. Τον Φεβρουάριο του 380 π.Χ. καθιέρωσε τον Θρίαμβον της Ορθοδοξίας, επιβάλοντας σαν επίσημη κι υποχρεωτική θρησκεία για το Ανατολικό και το Δυτικό Ρωμαϊκό κράτος τον Χριστιανισμό. Επίσης τοποθέτησε τον Γρηγόριο τον Ναζιανζηνό στο αξίωμα του επισκόπου Κωνσταντινουπόλεως και συγκάλεσε το 381 π.Χ. τη δεύτερη οικουμενική σύνοδο για να αποβάλει τους αιρετικούς και να ρυθμίσει τις διάφορες ενδοεκκλησιατικές έριδες. Ο διωγμός που άρχισε απ’ τον Θεοδόσιο εναντίον των αιρετικών επεκτάθηκε σ’ όλες τις πόλεις της Ανατολής. Όλες οι εκκλησίες κι όλα τα ιερά χτήματα αποδοθήκαν στους ορθόδοξους κι απαγόρεψε στους αιρετικούς να κατέχουν πολιτικά αξιώματα. Απ’ αυτούς πολλούς έστειλε στην εξορία. Επίσης στράφηκε κι εναντίον εκείνων που επιμέναν στην αρχαιοελληνική λατρεία κι ακόμα κατάργησε τους Ολυμπιακούς αγώνες. Οι φανατικοί χριστιανοί που ενθαρρυνθήκαν απ’ αυτή τη στάση του αυτοκράτορα, γκρεμίσαν πολλούς αρχαίους ναούς. Μεταξύ των άλλων τότε καταστράφηκε κι ο ναός του Σεράπιδος στην Αλεξάνδρεια κι άλλοι πολλοί σημαντικοί ναοί. Μ’ αυτό τον τρόπο θριάμβευσε την εποχή του Θεοδοσίου ο Χριστιανισμός γι’ αυτό κι η Εκκλησία τον ονόμασε Μέγα.
Μετά απ’ αυτά που προαναφερθήκαν για τον Θεοδόσιο, χωρίς κανένα σχόλιο, ας κρίνει καθένας την προσωπικότητα του Θεοδοσίου και τον τρόπο που επέβαλε τον Χριστιανισμό κι ακόμα ας κρίνει την Εκκλησία που τον ονόμασε Μέγα.
31 Παρ’ όλο που ο Θεοδόσιος απαγόρεψε την τέλεση των Ελευσινίων, η Χριστιανική εκκλησία δανείστηκε πολλά στοιχεία απ’ αυτά. Τα στοιχεία αυτά δεν αφορούν μόνο τη γλώσσα και τη χρησιμοποίηση ορισμένων λέξεων, όπως ,μυστήρια, επόπται που τα βρίσκουμε στον Άγιο Παύλο, αλλά και την εκκλησιαστική αγωγή και την οργάνωση της λατρείας. Η χριστιανική τέχνη, στα πρώτα της βήματα πήρε κι αυτή απ’ τα Ελευσίνια Μυστήρια μερικά απ’ τα θεϊκά πρόσωπά τους. Κοντολογίς θα λέγαμε πως υπάρχει μια μετάθεση ειδωλολατρικής συμβολικής στη χριστιανική συμβολική. Αν λοιπόν οι ιεροτελστίες των Ελευσινίων ήσαν μέσο διαφθοράς κι ανηθικότητας δε θα τις μιμούνταν οι Χριστιανοί. Ο Ντεσάρμ στο έργο του Ελληνική μυθολογία μας λέει : Το γεγονός λοιπόν ότι ο Χριστιανισμός, στα πρώτα του στάδια, δανείστηκε μερικά στοιχεία των Μυστηρίων, αποδεικνύει ότι οι ιεροτελστίες αυτές είχαν κύρος και θρησκευτική σοβαρότητα, την οποία διατηρήσαν μέχρι το 381 οπότε ένα διάταγμα του Θεοδοσίου έκλεισε δια παντός το ιερόν της Ελευσίνος.

Βασίλης Ρίτσος
"Οι άνθρωποι με έχουν για εχθρό των δίκαιων νόμων, των οικογενειακών δεσμών και της παράδοσης. Ναι, λένε την αλήθεια. Δεν αγαπάω τους νόμους που έχει φτιάξει ο άνθρωπος... αυτό που αγαπάω είναι η ιερή και πνευματική ευγένεια που θα έπρεπε να είναι πηγή και βάση για κάθε νόμο στη γη."
Khalil Gibran